Upał coraz częściej przestaje być tylko informacją o temperaturze, a staje się problemem zdrowia publicznego. Najnowsze dane EuroMOMO pokazują, że podczas czerwcowej fali gorąca w Europie liczba zgonów wyraźnie przekroczyła typowy poziom dla tej pory roku.
Reuters, powołując się na dane EuroMOMO, podaje, że w tygodniu od 22 do 28 czerwca 2026 roku w 27 państwach europejskich odnotowano 10 650 nadmiarowych zgonów. Większość dotyczyła osób starszych — ponad 9 tys. zmarłych było w wieku 65 lat i więcej.
To nie oznacza, że każdy z tych zgonów został formalnie przypisany udarowi cieplnemu. „Nadmiarowe zgony” to statystyczna różnica między liczbą zgonów odnotowaną w danym okresie a liczbą, której normalnie można byłoby się spodziewać. W tym przypadku skok przypadł na tydzień, w którym fala upałów objęła m.in. Francję, Hiszpanię, Wielką Brytanię i inne kraje zachodniej Europy.
Dlaczego seniorzy są najbardziej narażeni?
Wysoka temperatura jest szczególnie niebezpieczna dla osób starszych, chorych przewlekle, samotnych i mieszkających w nagrzanych lokalach. Upał może prowadzić do udaru cieplnego, ale równie często działa mniej spektakularnie: nasila choroby serca, układu krążenia i układu oddechowego.
To dlatego statystyki zgonów podczas fal upałów nie zawsze wyglądają jak lista przypadków „śmierci z przegrzania”. Część osób umiera z powodu pogorszenia istniejących chorób, odwodnienia, zaburzeń krążenia albo przeciążenia organizmu, który przez kilka dni nie ma możliwości się schłodzić.
Podobny obraz pokazuje osobna analiza London School of Hygiene & Tropical Medicine, Imperial College London i brytyjskiego Met Office. Badacze oszacowali, że podczas fal upałów w maju i czerwcu 2026 roku w Anglii i Walii doszło do ponad 2700 zgonów związanych z wysoką temperaturą. Osoby powyżej 85. roku życia odpowiadały za około 60 proc. tego bilansu.
Noc bez ochłodzenia bywa groźniejsza niż jeden gorący dzień
Najbardziej niebezpieczne są nie tylko rekordy temperatury w ciągu dnia, ale także ciepłe noce. Jeśli mieszkanie, blok albo dom nie zdąży się schłodzić, organizm nie odpoczywa. Dla zdrowej osoby oznacza to zmęczenie, gorszy sen i spadek koncentracji. Dla seniora albo osoby chorej przewlekle może to być poważne obciążenie.
Miasta są w takiej sytuacji szczególnie trudnym miejscem. Beton, asfalt, dachy i elewacje oddają ciepło jeszcze długo po zachodzie słońca. World Weather Attribution zwraca uwagę, że ryzyko upałów koncentruje się w miastach, gdzie efekt miejskiej wyspy ciepła łączy się ze starszymi budynkami i infrastrukturą projektowaną na chłodniejszy klimat.
To praktyczny problem dla całej Europy, także dla Polski. Upał w mieszkaniu na ostatnim piętrze, w bloku bez dobrej wentylacji albo przy ruchliwej ulicy może być bardziej odczuwalny niż sama temperatura z prognozy. Oficjalne 31–33°C w cieniu może oznaczać znacznie wyższe temperatury przy oknie, na balkonie, w samochodzie, na przystanku albo w nieklimatyzowanym pomieszczeniu.
Co robić, kiedy wraca fala gorąca?
Najważniejsze jest planowanie dnia pod temperaturę, a nie tylko pod obowiązki. Zakupy, wizyty u lekarza, pracę w ogrodzie, spacer z psem i dłuższą podróż najlepiej przenosić na rano albo wieczór. W najgorętszej części dnia lepiej ograniczyć wysiłek i szukać chłodniejszych miejsc.
Szczególnie ważny jest kontakt z osobami starszymi. W czasie upałów warto zadzwonić do rodziców, dziadków albo sąsiadów i zapytać, czy mają wodę, leki, działający telefon, możliwość zasłonięcia okien i miejsce, w którym mogą się ochłodzić. Dla osoby mieszkającej samotnie taki kontakt może być ważniejszy niż kolejny ogólny komunikat o temperaturze.
Kierowcy powinni pamiętać, że upał pogarsza koncentrację i wydłuża reakcję. Samochód nagrzewa się bardzo szybko, dlatego nie wolno zostawiać w nim dzieci, seniorów ani zwierząt nawet na chwilę. Przy dłuższej trasie warto mieć zapas wody, robić przerwy i unikać jazdy w największym skwarze, jeśli można przesunąć wyjazd.
Upał nie jest wyłącznie problemem krajów południowych. W ostatnich latach coraz większe ryzyko dotyczy także zachodniej i środkowej części kontynentu, gdzie część mieszkań, szkół, szpitali, transportu i miejsc pracy nie jest przygotowana na długotrwałe wysokie temperatury.
Dla mieszkańców najważniejsze są proste działania: regularne picie wody, zasłanianie okien od strony słońca, wietrzenie nocą i nad ranem, ograniczenie wysiłku w południe oraz reagowanie na objawy przegrzania. Niepokoić powinny m.in. silne osłabienie, zawroty głowy, splątanie, wysoka temperatura ciała, nudności, przyspieszone tętno i brak poprawy po schłodzeniu.
Dla rodzin i opiekunów najważniejsze jest sprawdzanie, czy seniorzy nie zostają sami z upałem w mieszkaniu. Dla miast i instytucji — chłodne miejsca odpoczynku, cień, dostęp do wody, komunikaty dla mieszkańców i szybka pomoc dla osób najbardziej narażonych.